WSPÓŁCZESNOŚĆ – ogólna charakterystyka epoki
WSPÓŁCZESNOŚĆ – ogólna charakterystyka epoki

Najnowsze dzieje naszego piśmiennictwa, nazywanego umownie literaturą współczesną, określają dwa zwrotne momenty w historii naszego narodu: wrzesień 1939 r. i czerwiec 1989 r. Daty te tworzą ramy czasowe tego okresu.

Czynniki kształtujące literaturę współczesną

Literaturę lat 1939-1989 kształtowały głównie historia i polityka. Czynniki te formowały jej odrębność tematyczną, światopoglądową i programowo-artystyczną. Wywarły one istotny wpływ na twórczość literacką lat wojny i okupacji oraz na literaturę po drugiej wojnie światowej. Uwidoczniło się to w jej zróżnicowaniu, wielości tendencji ideowych i artystycznych, w cechach uległości i buntu wobec mecenatu Polski Ludowej.

Wojna jako przejście z dwudziestolecia międzywojennego do literatury współczesnej

Literatura wojny i okupacji stanowi przedłużenie dwudziestolecia międzywojennego, ponieważ dojrzali pisarze kontynuowali twórczość w konspiracji i na emigracji. Najnowsze badania życia literackiego w okupowanej Polsce przynoszą bogaty materiał dokumentacyjny, który świadczy o tym, że po 1 września 1939 r. życie kulturalne i literackie nie zamarło, a jedynie zmienił się charakter społecznego obiegu. Rozproszenie pisarzy i różnorodność ich doświadczeń miały zdecydować nie tylko o tematyce utworów, lecz o rodzaju i skali wysiłków zmierzających do tego, aby życie literackie nie tylko nie zanikło, ale nawet nie zostało przerwane.

Podział na kraj i emigrację

To w roku 1939 dokonał się zasadniczy podział na literaturę krajową i emigracyjną. Długa jest lista tych, którzy w wyniku wojny (lub niekiedy zaskoczeni jej wybuchem za granicą) znaleźli się poza ziemiami polskimi, okupowanymi przez Niemcy i Związek Radziecki.

Literatura i czasopiśmiennictwo czasu wojny

Kraj

W rezultacie działalności podziemia, pod koniec 1939 r. ukazywało się ponad 30 czasopism, głównie o charakterze informacyjno-politycznym, z których część zamieszczała utwory literackie, przede wszystkim wiersze powstające w kraju i docierające z ośrodków emigracyjnych oraz obozów jenieckich.

We wrześniu 1939 r. ukazały się wiersze takich poetów, jak: Tadeusz Gajcy („Dzień pierwszy”), Czesław Janczarski („Wrzesień 1939”), Julian Przyboś („U szczytu drogi”), a także KazimierzWierzyński („Święty Boże”), Jan Brzechwa („Ojczyzna”), Aleksander Baumgardten („Katowicka ballada” – wiersz o zajęciu miasta i jego bohaterskiej obronie), Leopold Lewin („Nowe Termopile”), Jerzy Pietrkiewicz („Szarża pod Kutnem”), Teodor Bujnicki („Modlitwa za Warszawę”) i wielu innych.

Od pierwszych miesięcy udział literatury w kształtowaniu świadomości narodowej, w integralnym oporze i mobilizacji do walki był olbrzymi. W okupowanym kraju, równolegle do organizacji o charakterze politycznym i wojskowym, formuje się podziemie kulturalne, a życie literackie jest jednym z jego przejawów. W ścisłym związku z nim pozostaje tajne życie teatralne, działalność wydawnicza, publicystyczna, współpraca księgarzy, drukarzy, bibliotekarzy i nauczycieli prowadzących tajne nauczanie.

Wśród licznych utworów literackich, powstałych podczas okupacji, należy odnotować: W. Broniewskiego „Nad rzekami Babilonu” i „Żydom polskim”, T. Bujnickiego (poety wileńskiego) „Ustami pełnymi krwi”, K.K. Baczyńskiego „Do przyjaciela” i „Mazowsze”, T. Gajcego „Śpiew murów” i „Rapsod o Warszawie”, R. Bratnego „Maj 1943”, zbiorki wierszy W. Żukrowskiego „Rdza” i T. Kwiatkowskiego „Gołębie”, fragmenty książki A. Fiedlera „Dywizjon 303”, drukowane w piśmie „Prawda Młodych”. Wydawano także wiersze wybitnych poetów minionych epok, szczególnie romantyków, w tym A. Mickiewicza.

Twórczość literacka uprawiana w czasie wojny umożliwiła wydawanie książek zaraz po wyzwoleniu, czego przykładem jest Karol Bunsch, który w 1940 r. rozpoczął pisanie powieści historycznych i kontynuował pracę do końca wojny, dzięki czemu np. „Dzikowy skarb” mógł się ukazać w 1945 roku.

Emigracja

W obozie polskiej literatury nie może zabraknąć literatury emigracyjnej. Od 1939 r. na Zachodzie i na Wschodzie powstawały utwory dwudziestowiecznych tułaczy i pielgrzymów, w tonacji tragicznej, pesymistycznej, płynące ze świadomości poniesionej klęski, jak też mobilizujące do walki i zawierające przemyślenia nad przyszłym losem Polski. Już w 1941 r. ukazał się w Szkocji zbiór wierszy dziewięciu autorów pt. „Marsz odwetowy. Poezja żołnierska”. W antologii „Poezja karpacka. Zbiór wierszy Brygady Strzelców Karpackich” (Jerozolima 1944) znalazły się m.in. wiersze Mariana Hemara, Artura Międzyrzeckiego, Stanisława Młodożeńca.

Wiersze te oddawały przeżycia polskich żołnierzy w pustynnych warunkach, podobnie jak teksty liryczne opublikowane w poetyckiej antologii „Azja i Afryka” (1944). Poetyckim echem walk na Półwyspie Apenińskim były wiersze z antologii „Nasze granice w Monte Cassino” (Rzym 1945), gdzie znalazły się utwory m.in. W. Broniewskiego, a także pieśń Feliksa Konarskiego „Czerwone maki na Monte Cassino”. Własne zbiory wierszy wydali m.in.: Artur Międzyrzecki, Marian Czuchnowski, Stanisław Młodożeniec, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski, Julian Tuwim.

Znacznie mniej powstało utworów prozatorskich i należały do nich m.in.: M. Kuncewiczowej „Klucze” (Londyn 1943), S. Zahorskiej „Warszawa-Lwów 1939”, T. Parnickiego „Srebrne orły” (Jerozolima 1943), K. Pruszyńskiego „Droga wiodła przez Narwik” (Londyn 1941), J. Meissnera „Żądło Genowefy” (Edynburg 1943), A. Fiedlera „Dywizjon 303” (Londyn 1942), reportażowe i publicystyczne książki M. Czuchnowskiego „Z Moskwy do… Moskwy” (Londyn 1944), „Z ziemii włoskiej do Polski” (Londyn 1944) i „Cofnięty czas” (Londyn 1945). O wrześniu 1939 napisał trzy książki reportażowe Melchior Wańkowicz: „Te pierwsze walki” (Bukareszt 1940), „Wrześniowym szlakiem” (Palestyna 1944) i „Wrzesień żagwiący” (Londyn 1947). Wańkowicz wydał także trzytomowy reportaż „Bitwa o Monte Cassino” (Rzym 1945-1947).

Literatura polska po wojnie – kraj:

Zaraz po wojnie rozwija się literatura wciąż pozostająca w zasięgu oddziaływania tejże wojny. Tragiczne przeżycia okupacyjne i obozowe – zarówno z obozów hitlerowskich, jak i z sowieckich łagrów – dają podstawy do napisania takich utworów jak: „Medaliony” Z. Nałkowskiej, „Opowiadania” T. Borowskiego, „Inny świat” G. Herlinga-Grudzińskiego. W kręgu twórczości powojennej pozostaje też poezja T. Różewicza.

Socrealizm

Socrealizm, czyli realizm socjalistyczny, kierunek określany jako metoda twórcza, obowiązujący w ZSRR od 1934 r. we wszystkich dziedzinach sztuki, następnie przeniesiony do innych państw socjalistycznych. Proklamowany na Zjeździe Związku Literatów Polskich w styczniu 1949 r. w Szczecinie, obowiązywał do połowy lat 50. Podporządkowywał sztukę działalności propagandowej partii komunistycznej, nawiązując pozornie do nurtu realistycznego (patrz hasło: realizm). Literaci tworzący w stylu socrealistycznym: poeci – A. Ważyk, W. Broniewski, W. Woroszylski, A. Mandalian i in.; pisarze – T. Konwicki („Przy budowie”), A. Ścibor-Rylski („Węgiel”), K. Brandys („Obywatele”), I. Newerly („Pamiątka z Celulozy”). Ludzie ci wiązali się z ideologią komunistyczną bądź z przekonania (np. W. Broniewski lub J. Andrzejewski, który odciął się później do swej wczesnej twórczości), bądź też dlatego, że nie widzieli innej możliwości dalszego życia i tworzenia (np. Tadeusz Borowski, który, nie mogąc się jednak odnaleźć w rzeczywistości, w 1951 r. popełnił samobójstwo).

Przełom październikowy

W wyniku zmian w partii komunistycznej po śmierci Stalina w 1953 r. nastąpiła tzw. odwilż (1954-55), która okazała się początkiem procesu przemian systemowych. Pojawiły się wówczas pierwsze przejawy zelżenia ucisku, m.in. pierwsze próby krytyki systemu totalitarnego, rozluźnienia cenzury. Proces ten osiągnął swoje apogeum w 1956 r., kiedy nastąpił tzw. przełom październikowy (partia krytykuje rządy Stalina, zmienia się ekipa rządząca w Polsce, zamieszki w Poznaniu, powstanie w Budapeszcie).

Literatura obrachunków październikowych – zbiorowa analiza „zniewolenia umysłu”, tłumaczenie się pisarzy z socrealizmu lub próby nadania systemowi „ludzkiej twarzy”: J. Andrzejewski „Ciemności kryją ziemię”, J. Iwaszkiewicz „Wzlot”, A. Ważyk „Poemat dla dorosłych”, „Matka Królów” K. Brandysa. Do literatury obrachunkowej należą też utwory satyryczno-groteskowe, m.in. opowiadania Andrzejewskiego z tomu „Złoty lis” lub „Słoń” S. Mrożka.

Debiuty 1956 r.

Debiuty 1956 r. – wystąpienie twórców młodszego pokolenia, m.in. poetów – A. Bursy, S. Grochowiaka, T. Nowaka; pisarzy – M. Hłaski S. Odojewskiego, E. Stachury; dramatopisarzy – S. Mrożka i in.

„Nasza mała stabilizacja”:

„Nasza mała stabilizacja” – lata 60. w literaturze. Nazwa pochodzi od tytułu dramatu T. Różewicza.Powstaje wówczas literatura antysocrealistyczna, ukazująca zubożenie wartości w świecie, w którym panuje względny spokój, krytykuje peerelowską społeczność – bezwolną i nijaką, pozbawioną tradycji, skorumpowaną.

Polski egzystencjalizm

Nurt egzystencjalny (patrz hasło: egzystencjalizm) w Polsce (nawiązania głównie do A. Camusa) – lata 60.: W. Gombrowicz, K. Brandys, S. Mrożek („Tango”), poezja M. Białoszewskiego.

Współczesny klasycyzm:

Odwrót od awangardy w poezji polskiej, zwrot ku tradycji, wartościom trwałym, wyrosłym z dziedzictwa kultury śródziemnomorskiej. Obiektywizowanie przeżyć, łączenie języka poetyckiego z filozoficznym dyskursem, opanowanie patosu i wzruszeniaironicznym dystansem. Poetami klasycystami XX w. są: Cz. Miłosz, W. Szymborska, Z. Herbert.

Marzec 1968:

Konflikt między władzą a narodem nie umilkł w 1956 r., ale stopniowo narastał. Okazało się, że ściśle kontrolowane, ograniczone swobody nikogo nie satysfakcjonują, zaś „nasza mała stabilizacja jest może snem tylko”, jak pisał Różewicz. Wydarzenia polityczne przełomu 1967/68 były tego świadectwem: poruszenie w Czechosłowacji w marcu 1968 r. i interwencja wojsk Układu Warszawskiego, wystawienie III cz. „Dziadów” w reż. K. Dejmka w Teatrze Narodowym w Warszawie w listopadzie 1967 r. i zawieszenie przedstawienia przez cenzurę w lutym 1968 r. wywołało falę protestów studentów i profesorów w marcu ’68. W wyniku zamieszek wiele osób zostało aresztowanych, profesorowie potracili posady, zaś rzesza studentów została wyrzucona z uczelni. Władze, chcąc zrzucić z siebie odpowiedzialność za zamieszki, rozpoczęły kampanię antysemicką, w wyniku której nasz kraj opuściło wiele osób pochodzenia żydowskiego.

Reakcją na te wydarzenia była twórczość S. Barańczaka na emigracji, poezja Herberta, Krynickiego, Zagajewskiego (patrz hasło: Nowa Fala).

Przełom 1976 r.

Rok 1976 zapoczątkował okres przemian, które doprowadziły do zlikwidowania komunistycznego modelu kultury opartego na ograniczeniach cenzury. Tworzy się Komitet Obrony Robotników (KOR) – ofiar strajkowych represji. Powstają czasopisma niezależne (np. „Zapis”), pozacenzuralny obieg literatury. Poezja pokolenia ’68 wchodzi w fazę jawnej polityczności, przeciwstawiając się poczynaniom władzy, np. tomy poetyckie Barańczaka „Ja wiem, że to niesłuszne” (1977), „Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu” (1980). Tradycję pisarstwa, które jest sumieniem narodu, wznawia podziemna twórczość Tadeusza Konwickiego („Mała apokalipsa”) oraz Andrzeja Szczypiorskiego („Początek”).

Literatura faktu

Najsłynniejszym reporterem w powojennej historii Polski jest M. Wańkowicz, zaś w jego ślady poszli: Ryszard Kapuściński („Wojna futbolowa”, „Cesarz”, „Imperium”) i Hanna Krall („Zdążyćprzed Panem Bogiem”).

Literatura stanu wojennego

Sprzeciw wobec władzy osiąga swoje apogeum w czasie stanu wojennego (1981-83), kiedy następuje nasilenie tendencji antyrządowych i antyustrojowych („Solidarność”). Sytuacja ta niewiele się zmieniła po zniesieniu stanu wojennego w 1983 r. i trwała aż do przełomu w 1989 r. Nie zabrakło w tym sprzeciwie literatury. Działają wówczas poeci: S. Barańczak, Z. Herbert („Raport z oblężonego miasta” 1982), M. Białoszewski („Kabaret Kici Koci”).

Po przewrocie ’89:

Tworzą nadal ci, którzy przetrwali lata socjalizmu w Polsce i na emigracji (niektórzy wracają do Polski), m.in.: Cz. Miłosz, W. Szymborska, Z. Herbert, S. Barańczak, S. Mrożek, T. Konwicki, W. Myśliwski, S. Lem, E. Lipska, A. Zagajewski. Wkraczają również młodzi twórcy, tacy jak: Tomasz Jastrun, Olga Tokarczuk, Bronisław Maj.

Literatura emigracyjna

Wielu twórców II wojna zastała poza granicami kraju, wielu też w latach Polski Ludowej skorzystało z możliwości wyjazdu za granicę i pozostało tam na stałe. Wielkim ośrodkiem literatury emigracyjnej był Paryż, gdzie wokół pisma „Kultura” skupiło się wielu wybitnych literatów, m.in. Gustaw Herling-Grudziński (twórca „Innego świata”, „Wieży”). Za granicą tworzył też Cz. Miłosz („Rodzinna Europa”, „Dolina Issy”), laureat literackiej Nagrody Nobla w 1980 r., W. Gombrowicz („Trans-Atlantyk” 1953) i in.

Literatura światowa

Druga wojna światowa i czasy okupacji wycisnęły swoje piętno nie tylko na naszym życiu literackim w latach 1939-1945 i polskiej literaturze powojennej. Doświadczenia wojenne formowały także świadomość literacką pisarzy obcych i wpłynęły na kształt współczesnej kultury oraz literatury światowej. Zbrodnie wojenne wywoływały wstrząs i przerażenie, ujawniły, do czego był zdolny współczesny człowiek. Skalę moralnego upadku homo sapiens pogłębiło zrzucenie bomby atomowej na Hiroszimę i Nagasaki. Fakty te wywołały ogólny niepokój o biologiczny byt narodów. Realne zagrożenie życia i cywilizacji kierowało myśl ludzką, podobnie jak sumienie i wyobraźnię pisarską, ku bardzo rozmaitym, często pesymistycznym wnioskom.

Egzystencjalizm

Egzystencjalizm, uformowany przez takich myślicieli i pisarzy, jak Jean Paul Sartre i Albert Camus, był wyrazem sytuacji kultury po kataklizmie drugiej wojny światowej, który spowodował załamanie przekonań humanistycznych, wiarę w dobro i piękno człowieka. Literatura egzystencjalistyczna podjęła próbę uratowania wartości ludzkich, dała intelektualny obraz sprzeczności epoki, która obfitowała w czyny zbrodnicze i haniebne, ale też w akty szlachetności, poświęcenia i bohaterstwa. Najważniejszą wartością dla egzystencjalizmu jest ludzkie, jednostkowe istnienie.

Jean Paul Sartre wywierał wpływ na postawy życiowe, modę, obyczaj i sposób życia środowisk młodzieżowych i artystycznych. Poglądy teoretyczne egzystencjalizmu wyłożył w dziele „Byt i nicość” (1943). Sartre napisał i ogłosił ponadto zbiór opowiadań „Mur”, powieść „Drogi wolności”, dramaty: „Muchy”, „Ladacznica z zasadami”, „Diabeł i Pan Bóg” oraz liczne eseje.

Albert Camus jest autorem takich znanych powieści, jak „Obcy” (1942), „Dżuma” (1947), „Upadek” (1956), a także opowiadań, dramatów i esejów. W „Dżumie” podejmuje problematykę współczesności, analizując prawdopodobne wypadki wywołane straszliwą epidemią. Trudny humanizm tej powieści polega na tym, że zło nie jest w stanie zniszczyć wewnętrznych wartości człowieka, gdyż ten wyraża siebie samego w pracy, wysiłku i cierpieniu.

Personalizm

Również we Francji rozwinął się szeroko inny kierunek filozoficzny – personalizm, reprezentowany przez Jacquesa Maritaina i Emmanuela Mouniera, opierający się na założeniu, że rozwój osobowości człowieka jest celem życia jednostki i społeczeństwa. W centrum zainteresowania znalazła się osoba ludzka. Podlega ona wprawdzie determinizmowi świata fizycznego, lecz jej dusza, zdolna do bezpośredniego komunikowania siebie, jest kierowana ku drugiej osobie i w niej istnieje, ku światu – i w nim istnieje. Ta szkoła myślenia prowadzi ku radości egzystencji.

Literatura niemiecka:

Tomasz Mann
Literaturę niemiecką najchlubniej reprezentuje Tomasz Mann, który w końcowej fazie twórczości ogłosił „Doktora Faustusa”. Główny bohater dzieła jest uosobieniem dramatu współczesnej sztuki i dramatu kultury niemieckiej, ginącej w mrokach faszyzmu.

Bertold Brecht
Ciekawą indywidualnością w kulturze niemieckiej był także poeta, dramaturg i prozaik Bertold Brecht („Opera za trzy grosze”, „Matka Courage i jej dzieci”, „Strach i nędza Trzeciej Rzeszy”, „Kaukaskie kredowe koło”), obrońca prostych ludzi, twórca teatru społecznie zaangażowanego.
Postępowe, antyfaszystowskie idee głosili także inni wielcy pisarze niemieccy (np. Gunter Grass – „Blaszany bębenek”).

Proza amerykańska

Z dużym zainteresowaniem przyjęła Europa ciekawą i bujnie rozwijającą się prozę amerykańską za sprawą takich pisarzy, jak Ernest Hemingway („Komu bije dzwon”, „Za rzekę, w cień drzew”, „Stary człowiek i morze”) i William Faulkner („Niepokonane”, „Wielki las”).

Interesującymi twórcami amerykańskimi byli również prozaicy młodszego pokolenia o wyczulonej wrażliwości na samotność i bunt młodych. Należeli do nich m.in. Robert Penn Warren („Gubernator”), Jerome D. Salinger („Buszujący w zbożu”), Truman Capote („Inne głosy, inne ściany”, „Harfa traw”, „Śniadanie u Tiffany”ego”, „Z zimną krwią”), John Updike („Centaur”), Irvin Shaw („Młode lwy”), James Jones („Stąd do wieczności”), Joseph Heller („Paragraf 22”), William Styron („Pogrążyć się w mroku”), Saul Bellow („Herzog”), a także emigranci z Europy żyjący w Stanach Zjednoczonych: Isaac Bashevis Singer („Dwór”, „Spuścizna”, „Magiczna moc”), Vladimir Nabokov („Lolita”, „Przejrzystość rzeczy”), Jerzy Kosiński („Malowany ptak”, „Kroki”), Joseph Brodsky, poeta, eseista, tłumacz. W dziedzinie dramatu światowy sukces odnieśli: Tennessee Williams („Szklana menażeria”, „Tramwaj zwany pożądaniem”), Artur Miller („Śmierć komiwojażera”, „Czarownice z Salem”), Edward Albee („Kto się boi Wirginii Woolf?”).

Literatura radziecka

Istotny wkład do współczesnej literatury światowej wnieśli pisarze radzieccy. Literatura radziecka, począwszy od lat sześćdziesiątych, zaczęła zmieniać swoje oblicze, odsłaniając konflikty współczesnego życia, pokazując margines społeczny, wyjałowienie duchowe społeczeństwa, aby w końcu ukazać efekty totalitarnego ustroju w postaci obozów pracy istniejących od lat dwudziestych.

Kolejno odkryto i udostępniono „Mistrza i Małgorzatę” (1967) Michaiła Bułhakowa; twórczość Andrieja Płatonowa, podejmującego wnikliwą analizę psychologiczną ludzi epoki porewolucyjnej; zaczęto publikować utwory Siergieja Załygina („Nad Irtyszem”, „Komisja”) o problemach wsi syberyjskiej; Walentina Rasputina („Żyj i pamiętaj”, „Pożegnanie z Matiorą”) ukazującego dramaty wydziedziczonych z rodzinnej ziemi; Czyngisa Ajtmatowa („Biały statek”, „Dżamila”, „Żegnaj, Gulsary!”, „Dzień dłuższy niż stulecie”) zanurzającego swoją prozę w scenerii rodzinnej Kirgizji i rozważającego wielkie zagadnienia moralne o uniwersalnym znaczeniu; Wasilija Szukszyna, mistrza małych form prozatorskich („Rozmowy przy jasnym księżycu”), reżysera i aktora, twórcy głośnego filmu „Kalina czerwona”, w którym po raz pierwszy został ukazany margines społeczny jako przykład kosztów wykorzenienia człowieka z jego środowiska i obyczajowości.

Aleksander Sołżenicyn
Zjawiskiem nowym, chociaż od dawna znanym czytelnikom Europy i Ameryki, była twórczość Aleksandra Sołżenicyna, datująca się od opublikowania w 1962 r. opowiadania „Jeden dzieńIwana Denisowicza”, a następnie wielkiej opowieści o radzieckich łagrach „Archipelag Gułag”.

Poeci radzieccy
Do ciekawych zjawisk literackich należy poezja Anny Achmatowej, Borysa Pasternaka, Osipa Mandelsztama, Maryny Cwietajewej. Z młodszych poetów, wyczulonych na problematykę moralną, wymienić należy Borysa Słuckiego, Bułata Okudżawę, Eugeniusza Jewtuszenkę, Bellę Achmadulinę i Andrieja Wozniesienskiego.

/Rafał

WSPÓŁCZESNOŚĆ – ogólna charakterystyka epoki
Oceń ten artykuł


Martyrologia Narodu w Dziadach cz.III
Antropocentryzm - prądy, kierunki, filozofia